چند روزی بود که روی مطالب این وبلاگ می اندیشیدم . بهتر دیدم که موضوع را ریشه ای مطرح کنم . بنابراین به مانند یک کار دانشجویی و پایان نامه به آن نگریستم . چرا که در میان دانشجویانی قرار گرفته ام که نشاط جوانی را در من زنده کردند . حدود 250 صفحه مطلب آماده کردم که به مرور در اینجا قرار می دهم . امید است که دوستان با نقد منصفانه مرا در تکمیل و اصلاح آن یاری کنند . سعی می کنم در تایپ کمترین غلط املایی داشته باشم . با این وجود اگر غلط تایپی وجود داشت پیشاپیش عذرخواهی می کنم . موضوع دیگری که وجود دارد همانگونه که به دوست عزیز – سارا – گفتم برای مأموریت کاری مدتی باید به شهرستان بروم . اگر شرایط فراهم باشد در مباحثات شرکت می کنم  در غیر اینصورت ممکن است مدتی نتوانم همراهیتان کنم . و آخرین موضوع اینکه با وجود آماده بودن کل مطلب، برای بهر مندی بیشتر عزیزان از بحث، کل آن را یک جا در اینترنت منتشر نمی کنم . چرا که معمولا افراد با مواجه شدن به انبوه مطالب، حوصله مطالعه آن را از دست می دهند و ضمن اینکه ممکن است در طی مباحثات تغییراتی در متن بدهم .

به امید دریافت حق و حقیقت و رهسپاری به سوی نور و روشنایی .

فتنه چیست ؟

برای درک بهتر مفهوم فتنه ابتدا ترجمه لغوی آن را بیان می کنم . در کتاب فرهنگ ابجدى عربى - فارسى، ص: 655 فتنه و ریشه های آن اینگونه تعبیر شده است :

فَتَنَ-

- فَتْناً و فُتُوناًهُ: او را بشگفتى انداخت، از او دلجوئى کرد، او را سرگردان کرد، او را به وسوسه انداخت،- الرجُلُ: آن مرد به فتنه کشیده شد،- فِتنَةً و مفتوناً فلاناً: او را گمراه کرد، آزمایش کرد،- فِتنَةً و مفتوناً و فَتْناً فلاناً عن رأیه: او را از تصمیمى که گرفته بود بازداشت،- فَتْناً الشی‏ءَ: آن چیز را سوزاند،- فِتنة الصائغُ الذّهبَ: زرگر طلا را در بوته گداخت تا خوب و بدش را بشناسد.

فُتِنَ-

آن مرد دچار فتنه شد و مال و عقل خود را از دست داد،- فى دینه: آن مرد از دین خود برگشت.

فَتَّنَ-

تَفْتِیناً

هُ: او را به شگفتى‏

انداخت، از او دلجوئى کرد، او را سرگردان کرد، او را به فتنه انداخت.

الفَتْن-

حال و چگونگى، هنر، گونه؛ «العمرُ فَتْنانِ»: عمر انسان بر دو گونه است:

شیرین و تلخ.

الفِتْنَة-

مص، ج فِتَن: اختلاف مردم در عقاید و آراء و آنچه که باعث جنگ میان آنان شود، آزمایش، گرفتارى، عبرت گرفتن، سختى، عذاب، بیمارى، دیوانگى، کفر و گمراهى، رسوائى، مال و فرزندان؛ «فِتنَةُ النَّهارِ»: گیاهى است از رسته زنبقیات داراى گلهاى زیبا که در روز باز و شبها بسته مى‏شود. این گیاه براى زینت در خانه‏ها پرورش داده مى‏شود.

در قرآن کریم کلمه فتنه در چندین مورد آمده است . مهمترین مورد آن آیه 2 و 3 سوره عنکبوت است . در این آیه فتنه به مفهوم آزمون و امتحان و ابتلا آمده است . ترجمه آیه و تفسیر آن را از کتاب شریف المیزان می آورم : ( ترجمه المیزان، ج‏16، ص: 148 )

  [بیان سنت الهى مبین بر امتحان و آزمایش امت‏ها]

" أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ" کلمه" حسب" از ماده حسبان است که معناى پندار را مى‏دهد و جمله" ان یترکوا" قائم مقام دو مفعول آن است، (چون این ماده همیشه دو مفعول مى‏گیرد، هم چنان که در فارسى هم مى‏گوییم: من فلانى را پسر فلانى پنداشتم)، و جمله" ان یقولوا" با تقدیر باء سببیت (بان یقولوا) مى‏باشد و کلمه" فتنه" به معناى آزمایش است، و چه بسا بر معناى مصیبت و عذاب اطلاق شود، که معناى اول با سیاق سازگارتر است، و استفهام در آیه استفهام انکارى است.

و معناى آن این است که: آیا مردم گمان کرده‏اند که به صرف اینکه بگویند ایمان آوردیم متعرضشان نمى‏شوند، و با بلاها و مصیبت‏ها آزمایش نمى‏گردند، آزمایشى که با آن آنچه در نهان دارند از صدق و کذب آشکار شود؟

بعضى از مفسرین در معناى آن گفته‏اند:" و آیا مردم گمان کرده‏اند که به هیچ بلیه‏اى مبتلا نمى‏شوند چون که گفته‏اند ایمان آوردیم و خلاصه بلا و مصیبت مخصوص کفار است اما مؤمنین به خاطر آن کرامت و احترامى که نزد خدا دارند دچار هیچ مصیبتى نمى‏شوند؟".

و لیکن این معنا از نظر سیاق آیات معناى بعیدى است.

" وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ" لام در دو کلمه" فلیعلمن" و" و لیعلمن" لام سوگند است، و جمله" وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ" حال از کلمه" ناس" در آیه قبلى است، و یا حال از ضمیر جمعى است که در کلمه" یفتنون" است.

بنا بر احتمال اول، انکار و توبیخ متوجه به ظن و پندار ایشان است، که گمان کرده بودند آزمایش نمى‏شوند، با اینکه سنت الهى بر آزمایش و امتحان خلق جریان دارد، و بنا بر احتمال دوم این سرزنش و توبیخ متوجه به این پندارشان است که سنت الهى در باره اقوام مختلف است، چون که قومى را آزمایش مى‏کند، و قومى دیگر را آزمایش نمى‏کند، و بعید نیست احتمال اول با سیاق موافق‏تر باشد.

پس ظاهر این است که: مراد از جمله" وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ"، این است که فتنه و امتحان سنت جارى ما است که در امت‏هاى قبل از ایشان نیز جارى کردیم، و تو هرگز تبدیل و دگرگونگى در سنت ما نخواهى یافت.

[دو وجه در مورد مراد از اینکه امتحان مردم را تعلیل فرمود به اینکه: تا خدا بداند چه کسانى در ادعاى ایمان صادقند و کیان کاذب‏]

جمله" فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا ..."، تعلیل مطلب قبل است، و مراد از اینکه مى‏فرماید: تا خداوند بداند که چه کسانى راست مى‏گویند و چه کسانى دروغ گویند، این است که: آثار صدق و کذب آنان به وسیله امتحان در مقام عمل ظاهر شود، چون امتحان است که باطن انسانها را ظاهر مى‏کند، و لازمه این ظهور این است که: آنهایى که ایمان واقعى دارند، ایمانشان پاى‏برجاتر شود، و آنها که ایمانشان صرف ادعا است همان صرف ادعا هم باطل گردد.

چون آن ثواب و سعادتى که وعده داده‏اند بر ایمان ایشان مترتب شود، بر ایمان واقعى و حقیقت ایمان مترتب مى‏شود، ایمانى که آثارش در هنگام شداید و نیز آنجا که پاى اطاعت خدا به میان مى‏آید ظاهر مى‏شود، یعنى صاحب چنین ایمانى در شداید صبر مى‏کند، و نیز در برابر دستورات الهى صبر نموده آنها را انجام مى‏دهد، و در برابر معصیت‏ها صبر نموده و از آنها چشم مى‏پوشد، چنین ایمانى آن سعادت و آن ثوابها را در پى دارد، نه ایمان ادعایى.

پس معلوم شد که مراد از دانستن خدا، ظاهر شدن نشانیهاى ایمان واقعى و ادعایى است، ممکن هم هست مراد از دانستن خدا، علم فعلى خدا باشد، که همان نفس امر خارجى است، چون که اعمال و امورى که از ما سرمى‏زند عینا یکى از مراتب علم خدا هستند، و گر نه علم ذاتى او احتیاجى به امتحان ندارد. (پس معناى آیه این مى‏شود که خدا سنت امتحان را در همه اقوام و همیشه جارى مى‏کند، تا علم فعلى او یعنى راست‏ها و دروغها ظهور پیدا کند).

و بنا بر این معناى آیه مورد بحث این مى‏شود که: آیا مردم پنداشته‏اند که رها مى‏شوند، و در بوته آزمایش قرار نمى‏گیرند، و هر ادعایى بکنند از ایشان پذیرفته مى‏شود؟ در حالى که چنین نیست، یکى از سنت‏هاى ما امتحان است که در امم قبل از ایشان نیز جریان داشت، در این امت نیز باید جریان یابد، تا راستگویان از دروغگویان متمایز و جدا شوند، یعنى آثار راستگویى آنان و دروغگویى اینان ظاهر شود، و در نتیجه ایمان راستگویان پا بر جاتر شده، و ادعاى صورى و دروغى اینان نیز از دلهایشان بیرون شود.

حال ببینیم چرا تا کلمه" فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ" همه جا مى‏فرمود: ما چنین و چنان کرده و مى‏کنیم، و چون به این کلمه رسید فرمود: تا خدا بداند، با اینکه جا داشت بفرماید: تا ما بدانیم، نکته این التفات چیست؟

بعضى از مفسرین گفته‏اند:" براى این است که آیه شریفه در مقام تهدید دروغگویان است، و آوردن اسم جلاله (اللَّه) در مهابت و هول‏انگیزى مؤثرتر است". ولى ظاهرا این التفات در امثال این مقام براى افاده تعلیل است، و مى‏خواهد علت حکم را برساند، و بفرماید دعوت به ایمان و هدایت به سوى آن و ثواب یافتن از آن از آنجایى که مربوط به کسى است که نامش" اللَّه" است یعنى همه عالم ابتداى خلقتش از اوست، و قوام ذاتش به اوست، و به سوى او هم بازگشت مى‏کند، پس لازم و واجب است که حقیقت ایمان از ایمان ادعایى متمایز شود و مساله از حال ابهام درآمده و صریح بیان شود، و به همین جهت از تعبیر مثل" فلنعلمن" به تعبیر" فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ" عدول کرد.